การประกันคุณภาพทางห้องปฏิบัติการ

        เมื่อพูดถึงคำว่า ห้องปฏิบัติการสิ่งแรกที่คนทั่วไปจะนึกถึงก็คงจะเป็นในเรื่องของความสามารถของห้องปฏิบัติการนั้นๆ คุณภาพและขีดจำกัดของอุปกรณ์และเครื่องมือที่ใช้รวมถึงความถูกต้องและความเชื่อมั่นของผลวิเคราะห์ซึ่งในปัจจุบันห้องปฏิบัติการได้มีการนำระบบต่างๆเข้ามาใช้เพื่อให้ได้มาตรฐานตามระบบของสากล เช่น ระบบ ISO / IEC 17025 หรือการใช้หลักปฏิบัติที่ดีของห้องปฏิบัติการ ( Good laboratory practice : GLP )

    การที่จะทำให้ผลการวิเคราะห์นั้นมีความถูกต้องแม่นยำและเป็นที่น่าเชื่อถือนั้นจำเป็นต้องมีระบบที่เข้ามาจัดการ ซึ่งในระบบ ISO /IEC 17025 และ GLP จะมีการนำเรื่องของการประกันคุณภาพ ( Quality Assurance ) การควบคุมคุณภาพ ( Quality control ) และการประเมินคุณภาพ ( Quality Assessment ) เข้ามาใช้ร่วมกัน

    การประกันคุณภาพ ( Quality Assurance ) จะเป็นการประกันคุณภาพของการวิเคราะห์ให้เป็นระบบที่ยอมรับได้ซึ่งจะมีความถูกต้องและแม่นยำ และเป็นไปตามวิธีที่กำหนด เริ่มตั้งการเก็บตัวอย่าง การประมวลผล และการรายงานผลการวิเคราะห์ สามารถทำได้ดังนี้ การฝึกอบรมของผู้วิเคราะห์ ,การสอบเทียบเครื่องมือ, การบำรุงรักษาเครื่องมือ, การตรวจติดตามและทบทวนระบบคุณภาพ รวมถึงการเลือกวิธีวิเคราะห์ที่เหมาะสม

    วิธีวิเคราะห์ที่มีการใช้อยู่ในปัจจุบันจะมีอยู่หลายประเภท ได้แก่ วิธีวิเคราะห์ที่เป็นมาตรฐาน เช่น AOAC หรือ ISO เป็นต้น, วิธีที่ห้องปฏิบัติการพัฒนาขึ้นมาเอง , วิธีที่ไม่เป็นมาตรฐาน และวิธีที่มีการขยายหรือดัดแปลงจากวิธีที่เป็นมาตรฐาน ซึ่งในกรณีที่มีการใช้วิธีวิเคราะห์ที่เป็นมาตรฐานจะไม่ต้องทำการ Validate ส่วนวิธีอื่นๆ จะต้องมีการทำ validate เพื่อเป็นการยืนยันความถูกต้องของวิธีวิเคราะห์ ก่อนที่จะนำมาใช้

    การควบคุมคุณภาพ ( Quality control ) เป็นระบบของการวิเคราะห์ที่ทำให้เกิดความเชื่อมั่นในผลวิเคราะห์ว่ามีความถูกต้องแม่นยำ และเป็นไปตามวิธีที่กำหนด ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ

1. การควบคุมคุณภาพภายใน ( Internal quality control ) สามารถทำได้หลายวิธี เช่น การทำ Blank, Spiked sample , repeat, control chart, blind sample, technical competence of staff
2. การควบคุมคุณภาพภายนอก ( External quality control ) เช่น การเปรียบเทียบผลระหว่างห้องปฏิบัติการ ( Interlaboratory comparison ), การเข้าร่วมโครงการทดสอบความชำนาญ ( Proficiency testing program : PT ) เป็นต้น

    การประเมินคุณภาพ Quality Assessment เป็นกิจกรรมการประเมินทั้งระบบเพื่อยืนยันคุณภาพของข้อมูล ( data quality ) จากกิจกรรมควบคุมคุณภาพว่ามีประสิทธิภาพเป็นไปตามที่กำหนดและต้องดำเนินการอย่างต่อเนื่องให้เป็นไปตามระบบคุณภาพซึ่งสามารถทำได้โดยการทำ Internal Quality Assessment เช่น การตรวจติดตามภายใน (Internal audit ) หรือการทำ External Quality Assessment โดยการขอการรับรองจากหน่วยงานรับรองมาตรฐานระบบ

    จะเห็นได้ว่าการนำระบบต่างๆ ที่เป็นสากลเข้ามาใช้ในห้องปฏิบัติการในช่วงเริ่มต้นอาจจะเห็นเป็นเรื่องที่ยุ่งยาก เสียเวลารวมทั้งเสียค่าใช้จ่ายอื่นๆ อีก แต่หากมองไปที่ระยะยาวจะเห็นได้ว่า เป็นสิ่งที่คุ้มค่ามากกว่าสิ่งที่สูญเสียไป เนื่องจากทำให้เกิดความเชื่อถือในเรื่องของการจัดการรวมถึงผลการวิเคราะห์จากลูกค้าทั้งภายในและต่างประเทศและสามารถลดการกีดกันทางการค้าในรูปแบบของ Technical Barrier to Trade ลงได้

ที่มา : Asia Pacific Food Industry Thailand September – October 2006 หน้าที่ 18